सर्व ऋतूंमध्ये “ऋतुराज” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या वसंत ऋतूच्या आगमनाची चाहूल वसंत पंचमीच्या दिवशी लागते. हा दिवस केवळ ऋतू परिवर्तनाचा संकेत देत नाही, तर ज्ञान, विद्या, समृद्धी आणि सकारात्मक ऊर्जेचा उत्सव म्हणूनही साजरा केला जातो. वसंत पंचमीला देवी सरस्वती आणि देवी लक्ष्मी यांचा जन्मदिवस मानला जातो. त्यामुळे या तिथीला धार्मिक, सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून विशेष महत्त्व आहे.
१. वसंत पंचमीची तिथी
वसंत पंचमी हा सण माघ शुद्ध पंचमी या तिथीला साजरा केला जातो. माघ मासातील ही पंचमी विद्या, बुद्धी आणि शुभकार्यांसाठी अत्यंत पवित्र मानली जाते.
२. इतिहास आणि साजरीकरणाची परंपरा
अ. कामदेवाचा जन्मदिन
पौराणिक कथांनुसार, प्रेमदेव कामदेव (मदन) यांचा जन्म वसंत पंचमीच्या दिवशी झाला. दांपत्य जीवन सुखी व समृद्ध व्हावे, यासाठी पूर्वी रतिमदनाची पूजा व प्रार्थना केली जात असे.
आ. नवान्न ग्रहणाची परंपरा
या दिवशी नवीन पिकांच्या लोंब्या घरात आणून त्या देवतेला अर्पण केल्या जातात. त्यानंतर नवान्न ग्रहण करून कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.
इ. सरस्वती व लक्ष्मी पूजन
वसंत पंचमीला देवी सरस्वतीचा प्रकटदिन मानला जातो. तसेच देवी लक्ष्मीचाही हा जन्मदिवस असल्याने या तिथीला ‘श्रीपंचमी’ असेही म्हटले जाते. विद्या आणि समृद्धी यांचा संगम असलेला हा दिवस अत्यंत मंगल मानला जातो.
ई. पूजा विधी आणि धार्मिक आचार
या दिवशी पहाटे अभ्यंगस्नान करून पूजा केली जाते. वाणीची अधिष्ठात्री देवी सरस्वतीची विशेष आराधना केली जाते. कलश स्थापना करून देवीचे आवाहन केले जाते आणि विधीपूर्वक पूजन केले जाते.
३. वसंत पंचमीचे धार्मिक महत्त्व
अ. महासरस्वती जयंती
वसंत ऋतूची सुरुवात वसंत पंचमीने होते. याच दिवशी विद्या, बुद्धी आणि ज्ञानाची अधिष्ठात्री देवता महासरस्वतीचा जन्मदिन साजरा केला जातो. म्हणूनच या तिथीला ‘वागीश्वरी जयंती’ असेही म्हटले जाते.
१. सरस्वती पूजन व आराधना
ब्राह्मणग्रंथांनुसार सरस्वती देवी ही ब्रह्मस्वरूपा, वाग्देवी आणि समस्त देवतांची प्रतिनिधी आहे. विद्या, बुद्धी व ज्ञान प्राप्तीसाठी माघ महिन्यातील पंचमी तिथी विशेष मानली गेली आहे. वसंत पंचमीला देवीचा आविर्भाव दिवस मानला जातो.
२. पूजनाची पद्धत
परंपरेनुसार सरस्वती पूजन वैयक्तिक स्वरूपात केले जात असे. सध्या सार्वजनिक पूजामंडपांमध्ये देवीची मूर्ती स्थापन करून पूजा केली जाते. हा ज्ञानाचा सण असल्याने शाळा, महाविद्यालये व शिक्षण संस्थांमध्ये विशेष सजावट केली जाते. विद्यारंभ संस्कारासाठी हा दिवस सर्वोत्तम मानला जातो.
आ. नवीन कार्यांसाठी शुभ दिवस
वसंत पंचमीला सर्व प्रकारच्या शुभकार्यांसाठी अत्यंत अनुकूल दिवस मानले जाते. नवीन शिक्षणाची सुरुवात, गृहप्रवेश, व्यवसाय आरंभ यांसाठी हा दिवस विशेष फलदायी मानला गेला आहे. माघ मासाचे धार्मिक व आध्यात्मिक महत्त्व यामागे कारणीभूत आहे.
इ. उत्तरायणाचे महत्त्व
या काळात सूर्यदेवाचे उत्तरायण सुरू असते. पुराणांनुसार उत्तरायण हा देवतांचा दिवस मानला जातो. मकरसंक्रांतीपासून सूर्य मिथुन राशीपर्यंत भ्रमण करतो, तो काळ उत्तरायणाचा समजला जातो. या काळात शुभकार्यांना विशेष महत्त्व दिले जाते.
ई. ज्योतिषशास्त्रीय दृष्टीकोन
ज्योतिषशास्त्रात सूर्याला आत्मा, प्रतिष्ठा, समृद्धी, बुद्धी आणि ज्ञान यांचा कारक ग्रह मानले जाते. पंचमी तिथी विविध देवतांना समर्पित असली तरी वसंत पंचमीला मुख्यतः सरस्वती पूजनाचे महत्त्व आहे. या ऋतूत निसर्ग हिरवळ, फुले आणि फळांनी नटलेला दिसतो, जो ईश्वराच्या कृपेचा प्रतीक मानला जातो.
एकूणच, वसंत पंचमी हा केवळ धार्मिक सण नसून ज्ञान, नवचैतन्य, आशा आणि सकारात्मकतेचा उत्सव आहे. त्यामुळे हा दिवस भारतीय संस्कृतीत अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.
संदर्भ : सनातन-निर्मित ग्रंथ ‘सण, धार्मिक उत्सव आणि व्रते’
