भारतामध्ये 2026 चा मान्सून हंगाम अपेक्षेपेक्षा कमी पावसाचा राहण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. हवामान अंदाज देणारी अग्रगण्य संस्था Skymet ने जाहीर केलेल्या अंदाजानुसार, यावर्षीचा पाऊस दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा (LPA) सुमारे 94% राहू शकतो. या अंदाजात ±5% इतकी त्रुटी मर्यादा देखील विचारात घेतली आहे.
सामान्यतः जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यांत भारतात सरासरी 868.6 मिमी पाऊस पडतो. मात्र यंदा हा आकडा कमी राहण्याची शक्यता असून, एकूण पावसाचे प्रमाण 90% ते 95% दरम्यान राहू शकते, जे ‘Below Normal’ श्रेणीत मोडते.
एल निनोचा प्रभाव वाढण्याची शक्यता
Skymet चे व्यवस्थापकीय संचालक जतीन सिंग यांच्या मते, मागील दीड वर्ष चाललेल्या La Niña स्थितीनंतर आता पॅसिफिक महासागरातील परिस्थिती बदलली असून ENSO-न्यूट्रल स्थिती तयार झाली आहे. याच पार्श्वभूमीवर El Niño पुन्हा सक्रिय होण्याचे संकेत मिळत आहेत.
मान्सूनच्या सुरुवातीला एल निनोचा प्रभाव सौम्य राहू शकतो, पण हळूहळू तो वाढत जाऊन हंगामाच्या उत्तरार्धात (जुलै ते सप्टेंबर) पावसावर परिणाम करू शकतो. त्यामुळे दुसऱ्या टप्प्यात पावसाचे प्रमाण अनियमित आणि कमी होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
जून स्थिर, पण पुढील महिने कमकुवत
जून महिन्यात मान्सूनची सुरुवात तुलनेने स्थिर राहण्याची शक्यता आहे. मात्र जुलैपासून सप्टेंबरपर्यंत पावसाची तीव्रता कमी होत जाण्याचा अंदाज आहे. यामुळे शेती आणि पाण्याच्या साठ्यावर परिणाम होऊ शकतो.
कोणत्या भागात पावसाचा तुटवडा?
या अंदाजानुसार देशातील सर्व भागात समान पाऊस पडणार नाही. विशेषतः खालील भागांमध्ये पावसाची कमतरता जाणवू शकते:
- मध्य भारत
- पश्चिम भारत
- उत्तर-पश्चिम भाग (पंजाब, हरियाणा, राजस्थान)
या प्रदेशांमध्ये विशेषतः ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये कमी पाऊस पडण्याची शक्यता आहे.
पूर्व आणि ईशान्य भारताला दिलासा
दुसरीकडे, पूर्व आणि ईशान्य भारतातील राज्यांमध्ये तुलनेने चांगला पाऊस पडण्याचा अंदाज आहे. त्यामुळे या भागातील शेती आणि जलसाठ्यावर फारसा नकारात्मक परिणाम होणार नाही.
IOD ची भूमिका महत्त्वाची
मान्सूनवर प्रभाव टाकणाऱ्या आणखी एका घटक म्हणजे Indian Ocean Dipole (IOD). जर IOD सकारात्मक राहिला, तर एल निनोच्या नकारात्मक परिणामांना काही प्रमाणात कमी करता येऊ शकते. सध्या IOD स्थिती न्यूट्रल किंवा थोडी सकारात्मक राहण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे मान्सूनच्या सुरुवातीला मदत होऊ शकते.
शेती आणि अर्थव्यवस्थेवर परिणाम?
मान्सून कमी पडल्यास शेती उत्पादनावर थेट परिणाम होतो. विशेषतः पावसावर अवलंबून असलेल्या भागांमध्ये पिकांचे नुकसान होण्याची शक्यता वाढते. यामुळे अन्नधान्य उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यावर परिणाम होऊ शकतो.
