हिंदू धर्मातील दशमहाविद्यांमध्ये श्री बगलामुखी देवीला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. शत्रुनाश, संकट निवारण आणि साधकांच्या इच्छापूर्तीसाठी प्रसिद्ध असलेली ही देवी ‘पीतांबरी’ या नावानेही ओळखली जाते. तिच्या उपासनेला विशेष तांत्रिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व असल्याचे मानले जाते.
कांगडा येथील प्राचीन मंदिर
हिमाचल प्रदेशातील कांगडा जिल्ह्यातील बनखंडी गावामध्ये श्री बगलामुखी देवीचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. या मंदिरात देवीची मूर्ती प्राचीन ग्रंथांमध्ये वर्णन केलेल्या स्वरूपाशी सुसंगत असल्याचे सांगितले जाते. काही मान्यतानुसार, हे मंदिर महाभारत काळातील असून द्वापरयुगात पांडवांनी अज्ञातवासादरम्यान एका रात्रीत याची उभारणी केली होती.
असेही सांगितले जाते की, अर्जुन आणि भीम यांनी युद्धात यश मिळावे म्हणून येथे देवीची उपासना केली होती. शत्रुनाशासाठी येथे विशेष हवन केले जातात आणि त्यामुळे भक्तांच्या विविध अडचणी दूर होतात, अशी श्रद्धा आहे.
पौराणिक कथा आणि देवीचे अवतार
पुराणांनुसार, एका असुराने ब्रह्मदेवांचा एक महत्त्वाचा ग्रंथ चोरून पाताळात लपवला होता. त्याला असा वर मिळाला होता की, तो पाण्यात कोणत्याही देव किंवा मानवाकडून मारला जाणार नाही. या संकटातून मार्ग काढण्यासाठी ब्रह्मदेवांनी देवीची आराधना केली. त्यानंतर बगलामुखी देवी प्रकट झाल्या आणि बगळ्याचे रूप धारण करून त्या असुराचा नाश केला. त्यानंतर त्यांनी ब्रह्मदेवांचा ग्रंथ परत मिळवून दिला.
सत्ययुगात एकदा प्रचंड वादळ निर्माण झाले होते. ते शांत करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी तपश्चर्या करून बगलामुखी देवीला प्रसन्न केले. तसेच, लंकेवर विजय मिळवण्यापूर्वी भगवान रामांनीही या देवीची उपासना केल्याचा उल्लेख आढळतो.
उपासनेचे वैशिष्ट्य आणि महत्त्व
श्री बगलामुखी देवीची उपासना लवकर फलदायी मानली जाते. भगवान शिव आणि महाकालीनंतर ही देवी लवकर प्रसन्न होते, अशी धारणा आहे. त्यामुळे जलद परिणाम मिळवण्यासाठी अनेक साधक या देवीची साधना करतात.
‘बगलामुखी ब्रह्मास्त्र मंत्र’ अत्यंत प्रभावी मानला जातो. या मंत्रजपामुळे शत्रूंचा नाश होतो, अशी श्रद्धा आहे. मात्र, या साधनेचा गैरवापर होऊ नये म्हणून तिचे तपशील पारंपरिकरित्या गुप्त ठेवले जातात.
पिवळ्या रंगाचे विशेष महत्त्व
बगलामुखी देवीला पिवळा रंग अत्यंत प्रिय आहे. म्हणूनच देवीला ‘पीतांबरी’ म्हटले जाते. तिच्या पूजेमध्ये पिवळ्या वस्त्रांचा, फुलांचा आणि प्रसादाचा वापर केला जातो. साधकांनी उपासनेदरम्यान पिवळे वस्त्र धारण करणे शुभ मानले जाते.
साधना आणि आध्यात्मिक शक्ती
या देवीमध्ये संपूर्ण ब्रह्मांडाची शक्ती एकवटलेली असल्याचे मानले जाते. तिची उपासना विशेषतः रात्री केल्यास अधिक फलदायी ठरते, असे तांत्रिक परंपरेत सांगितले जाते. देवीचे भैरव ‘महाकाल’ असल्याचे मानले जाते.
श्री बगलामुखी देवी भक्तांच्या भीती दूर करून शत्रू आणि नकारात्मक शक्तींचा नाश करते, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे आजही देशभरातील अनेक श्रद्धाळू या देवीची भक्तिभावाने उपासना करतात.
