आषाढी एकादशी २०२६ कधी आहे?
महाराष्ट्राच्या भक्तीपरंपरेत आषाढी एकादशीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. आषाढ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशी म्हणजेच देवशयनी एकादशी. यंदा आषाढी एकादशी २५ जुलै २०२६ रोजी साजरी केली जाणार आहे. या दिवशी महाराष्ट्रासह देशभरातील लाखो भाविक भगवान विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी पंढरपूरकडे प्रस्थान करतात.
आषाढी एकादशी म्हटले की सर्वप्रथम आठवण होते ती म्हणजे पंढरपूरची वारी, संतांची पालखी आणि ‘ज्ञानोबा-तुकाराम’चा जयघोष. वारकरी संप्रदायासाठी हा दिवस केवळ धार्मिक उत्सव नसून भक्ती, श्रद्धा आणि आध्यात्मिक साधनेचा अत्यंत महत्त्वाचा पर्वकाळ मानला जातो.
देवशयनी एकादशीचे धार्मिक महत्त्व
हिंदू पंचांगानुसार वर्षभरात एकूण २४ एकादशी येतात. त्यापैकी आषाढ आणि कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षातील एकादशीला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. आषाढ शुक्ल एकादशीला ‘देवशयनी एकादशी’ असे म्हटले जाते.
धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवसापासून भगवान विष्णू क्षीरसागरात योगनिद्रेत जातात. त्यामुळे या कालखंडाला चातुर्मासाची सुरुवात मानली जाते. कार्तिक शुक्ल एकादशीला देव जागृत होतात, म्हणून त्या दिवसाला प्रबोधिनी किंवा देवउठणी एकादशी असे म्हटले जाते.
आषाढी एकादशीचे व्रत भगवान विष्णू आणि त्यांच्या विठ्ठल स्वरूपाला समर्पित मानले जाते. या दिवशी उपवास, नामस्मरण, पूजन आणि भक्तीभावाने साधना करण्याची परंपरा आहे.
आषाढी एकादशीचा पौराणिक इतिहास
आषाढी एकादशीशी संबंधित एका पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळात देव आणि दानवांमध्ये मोठे युद्ध झाले. मृदुमान्य नावाच्या दैत्याने कठोर तपश्चर्या करून भगवान शंकरांकडून वरदान प्राप्त केले होते. या वरदानामुळे तो अत्यंत शक्तिशाली बनला आणि देवतांनाही त्याचा पराभव करणे कठीण झाले.
मृदुमान्याच्या भीतीने अनेक देव त्रिकूट पर्वतावरील एका गुहेत आश्रयाला गेले. त्या काळात आषाढी एकादशीचा दिवस आला. देवतांनी उपवास केला आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही त्यांचे व्रत सुरू ठेवले.
पौराणिक कथेनुसार, देवतांच्या श्वासातून एका दिव्य शक्तीचा जन्म झाला. या शक्तीने मृदुमान्य दैत्याचा वध केला. हीच शक्ती पुढे एकादशी देवी म्हणून ओळखली गेली, अशी धार्मिक मान्यता आहे. त्यामुळे एकादशीचे व्रत हे आध्यात्मिक शुद्धी, संयम आणि दुष्ट शक्तींवर विजयाचे प्रतीक मानले जाते.
आषाढी एकादशीचे व्रत कसे करावे?
एकादशीच्या दिवशी उपवास आणि सात्त्विक आचरण करण्याची परंपरा आहे. धार्मिक श्रद्धेनुसार, या दिवशी मन, शरीर आणि आहारावर संयम ठेवून भगवान विष्णूचे नामस्मरण केल्याने आध्यात्मिक लाभ मिळतो.
सामान्यतः आषाढी एकादशीच्या व्रताची पद्धत पुढीलप्रमाणे मानली जाते:
दशमीच्या दिवशी एकभुक्त आहार घेण्याची परंपरा आहे.
एकादशीच्या दिवशी सकाळी लवकर स्नान करून पूजाविधी करावा.
भगवान विष्णू किंवा विठ्ठलाची पूजा करून तुळशीपत्र अर्पण करावे.
श्रद्धेनुसार दिवसभर उपवास किंवा फलाहार करावा.
रात्री हरिनाम, भजन, कीर्तन आणि जागरण करण्याची परंपरा आहे.
द्वादशीच्या दिवशी विधिवत पूजा करून पारणे सोडले जाते.
काही धार्मिक परंपरांमध्ये श्रीविष्णूच्या ‘श्रीधर’ नामरूपाची पूजा करून तुपाचा अखंड दिवा लावण्याची प्रथा आहे.
व्रत करताना प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या आरोग्याचा विचार करणे आवश्यक आहे. उपवास करण्यापूर्वी आरोग्यविषयक अडचणी असल्यास तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.
संत ज्ञानेश्वर आणि पंढरपूरच्या वारीची परंपरा
महाराष्ट्रातील पंढरपूरची वारी ही भक्ती आणि सामाजिक एकतेचे अनोखे उदाहरण आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ‘ज्ञानेश्वरी’च्या माध्यमातून अध्यात्म सामान्य जनांपर्यंत पोहोचवले. वारकरी परंपरेच्या प्रसारात संत ज्ञानेश्वरांसह संत नामदेव, संत एकनाथ आणि संत तुकाराम यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.
संतांच्या पालख्या, दिंड्या आणि वारकऱ्यांच्या पायी प्रवासामुळे आषाढी वारीला महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनात विशेष स्थान मिळाले आहे. हजारो वारकरी टाळ-मृदंगाच्या गजरात, अभंग म्हणत आणि विठ्ठलनामाचा जप करत पंढरपूरकडे मार्गक्रमण करतात.
पंढरपूर : विठ्ठलभक्तीचे प्रमुख तीर्थक्षेत्र
पंढरपूर हे महाराष्ट्रातील सर्वात प्रसिद्ध धार्मिक तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. येथे भगवान विष्णूचे विठ्ठल स्वरूप भक्तांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. आषाढी एकादशीच्या काळात पंढरपूरमध्ये देशभरातून लाखो भाविक दाखल होतात.
वारकरी संप्रदायासाठी पंढरपूर म्हणजे भक्तीचे अंतिम ध्येय मानले जाते. संतांच्या अभंगांमध्ये आणि महाराष्ट्राच्या भक्तीपरंपरेत पंढरपूरचे महत्त्व वारंवार अधोरेखित झाले आहे. विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी केलेली वारी ही केवळ धार्मिक यात्रा नसून शतकानुशतके चालत आलेली समृद्ध सांस्कृतिक परंपरा आहे.
आषाढी एकादशी २०२६ निमित्त पुन्हा एकदा महाराष्ट्रात विठ्ठलनामाचा गजर, पालख्यांची परंपरा आणि वारकऱ्यांची भक्तिमय वारी अनुभवायला मिळणार आहे. भक्ती, संयम आणि आध्यात्मिक साधनेचा संदेश देणारा हा पवित्र दिवस लाखो भाविकांसाठी विशेष महत्त्वाचा ठरणार आहे.
पंढरीचा विठ्ठल आणि तिरुपतीचा श्रीव्यंकटेश यांच्यातील भक्तीचा धागा
महाराष्ट्राच्या भक्तीपरंपरेत पंढरपूरचा विठ्ठल हा केवळ एक देव नसून लाखो वारकऱ्यांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. ‘कानडा राजा पंढरीचा’ या भावनेतून संतांनी विठ्ठलाचे वर्णन केले आहे. विठ्ठलाच्या स्वरूपाचा आणि दक्षिण भारतातील प्रसिद्ध श्रीव्यंकटेश अर्थात तिरुपती बालाजीच्या परंपरेचा विचार केला, तर दोन्ही देवतांशी संबंधित कथांमध्ये आणि धार्मिक परंपरांमध्ये काही साम्य आढळते.
विठ्ठल आणि श्रीव्यंकटेश यांच्यातील पद्मावतीशी संबंधित साम्य
दक्षिण भारतात श्रीव्यंकटेश किंवा तिरुपती बालाजी हे भगवान विष्णूचे प्रसिद्ध रूप मानले जाते. त्यांच्या पत्नीचे नाव पद्मावती आहे. दुसरीकडे, विठ्ठलाशी संबंधित लोकपरंपरेतही पद्मावती किंवा पदुबाईचा उल्लेख आढळतो.
काही धार्मिक कथांनुसार, श्रीव्यंकटेशाची पत्नी पद्मावती त्याच्यावर रुसून तिरूयानूर परिसरातील चिंचेच्या वनात जाऊन राहिली. त्याचप्रमाणे विठ्ठलाची पत्नी रुक्मिणी दिंडीर वनात गेल्याची परंपरा सांगितली जाते. या कथांमधील साम्यामुळे विठ्ठल आणि श्रीव्यंकटेश या दोन्ही देवस्वरूपांमध्ये एक सांस्कृतिक आणि भक्तीपर संबंध असल्याचे मानले जाते.
‘विठ्ठल’ आणि ‘वेंगडम्’ या नावांशी जोडलेली परंपरा
विठ्ठलाला भक्तीपरंपरेत ‘पांडुरंग’ असेही संबोधले जाते. दक्षिण भारतातील श्रीव्यंकटेशाशी संबंधित ‘वेंगडम्’ या नावाचा उल्लेख कर्नाटकातील भौगोलिक आणि धार्मिक परंपरांशी जोडला जातो.
याच पार्श्वभूमीवर काही परंपरांमध्ये ‘विठ्ठलेश्वर’ आणि ‘व्यंकटेश’ या नावांमध्येही संबंध जोडला जातो. विविध प्रदेशांतील स्थानिक श्रद्धा, लोकपरंपरा आणि देवतांच्या उपासनेच्या पद्धतींमुळे एकाच दैवी तत्त्वाची वेगवेगळी रूपे भक्तांना अनुभवास येतात.
कर्नाटकातील विठ्ठलाच्या मूर्ती आणि पंढरपूरच्या विठोबातील साम्य
विठ्ठलाच्या उपासनेचा संबंध कर्नाटकातील कुरुबा आणि धनगर समाजाच्या धार्मिक परंपरांशी जोडला जातो. या समाजांच्या देवपरंपरांचे कालांतराने झालेले एकत्रीकरण आणि त्यातून विकसित झालेली विठ्ठलाची भक्ती यामुळे विठोबाच्या स्वरूपाला व्यापक सांस्कृतिक रूप मिळाले, असे काही अभ्यासक आणि परंपरा मानतात.
पंढरपूरच्या विठ्ठलाची मूर्ती दोन्ही हात कमरेवर ठेवून उभी असलेली आहे. मात्र कर्नाटकातील काही विठ्ठल मंदिरांमध्ये देवाचे एक हात कमरेवर आणि दुसरा हात वरद मुद्रेत असल्याचे स्वरूप पाहायला मिळते. या विविध रूपांमधून विठ्ठलाच्या उपासनेचा कर्नाटक आणि महाराष्ट्रातील विस्तृत प्रभाव दिसून येतो.
याच कारणामुळे संतपरंपरेत विठ्ठलाला ‘कानडा’ आणि ‘कर्नाटकु’ अशा संबोधनांनीही गौरवण्यात आले आहे. संतांच्या अभंगांमध्ये आणि भक्तिगीतांमध्ये विठ्ठलाचे हे प्रादेशिक संदर्भ त्याच्या व्यापक स्वरूपाची जाणीव करून देतात.
भक्ती जशी, देवाची अनुभूती तशी
भारतीय अध्यात्मपरंपरेत देवाच्या अनुभूतीला भक्तिभावाला विशेष महत्त्व दिले जाते. भक्ताच्या अंतःकरणातील श्रद्धा आणि साधनेनुसार त्याला दैवी अनुभूती मिळते, अशी श्रद्धा आहे.
कोलकात्यातील दक्षिणेश्वर मंदिराशी संबंधित श्रीरामकृष्ण परमहंस यांच्या जीवनातील प्रसंग याचे प्रसिद्ध उदाहरण मानले जाते. त्यांच्या गाढ भक्तीमुळे देवीची अनुभूती त्यांना झाली, अशी परंपरा सांगते.
अनेकदा प्रश्न उपस्थित केला जातो की, ‘दगडाच्या मूर्तीत देव असतो का?’ मात्र भारतीय भक्तीपरंपरेचा मूलभूत संदेश असा आहे की, श्रद्धा आणि भक्तिभावामुळे निर्जीव वाटणाऱ्या प्रतिमेतही भक्ताला चैतन्याचा अनुभव येऊ शकतो.
म्हणूनच विठ्ठल आणि तिरुपती बालाजी यांच्यातील साम्य हे केवळ मूर्तीच्या स्वरूपापुरते मर्यादित नसून, विविध प्रदेशांतील लोकपरंपरा, श्रद्धा, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि भक्तीच्या अनुभवांशी जोडलेले आहे. भक्तासाठी देवाचे रूप कोणतेही असो—पंढरीचा विठ्ठल असो किंवा तिरुपतीचा श्रीव्यंकटेश—श्रद्धेचा केंद्रबिंदू मात्र एकच दैवी चैतन्य आहे.
माहिती आणि छायाचित्र संदर्भ – सनातन संस्था
