दरवर्षी १ मे रोजी साजरा होणारा महाराष्ट्र दिन हा राज्याच्या स्थापनेचा अभिमानाचा दिवस मानला जातो. या दिवशी महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत निर्मिती झाली आणि मराठी भाषिक लोकांसाठी स्वतंत्र राज्य अस्तित्वात आले.
महाराष्ट्र राज्याची स्थापना कशी झाली?
भारतामध्ये स्वातंत्र्यानंतर राज्यांची पुनर्रचना भाषेच्या आधारावर करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. त्यानुसार राज्य पुनर्रचना कायदा १९५६ लागू झाला. या कायद्यामुळे तत्कालीन मुंबई राज्याची निर्मिती झाली, मात्र या राज्यात मराठी, गुजराती, कच्छी आणि कोकणी भाषिक प्रदेशांचा समावेश होता.
भाषिक आणि सांस्कृतिक फरक लक्षात घेता, स्वतंत्र मराठी राज्यासाठी जनतेतून मोठ्या प्रमाणावर मागणी सुरू झाली. याच पार्श्वभूमीवर संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन उभे राहिले. या आंदोलनाचे मुख्य उद्दिष्ट होते – मुंबईसह स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची स्थापना.
संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन आणि संघर्ष
संयुक्त महाराष्ट्र समितीने या चळवळीचे नेतृत्व केले. महाराष्ट्र आणि गुजरात या दोन स्वतंत्र राज्यांची मागणी जोर धरू लागली. २१ नोव्हेंबर १९५६ रोजी मुंबईतील फ्लोरा फाउंटन परिसरात मोठा निषेध मोर्चा आयोजित करण्यात आला.
त्या दिवशी हजारो आंदोलक चर्चगेट आणि बोरीबंदर भागातून घोषणाबाजी करत फ्लोरा फाउंटनकडे जमले. पोलिसांनी मोर्चा थांबवण्यासाठी लाठीचार्ज केला, परंतु आंदोलनकर्ते ठाम राहिले. परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर गेल्यानंतर गोळीबाराचा आदेश देण्यात आला.
या दुर्दैवी घटनेत १०६ आंदोलनकर्त्यांनी प्राण गमावले. या हुतात्म्यांच्या बलिदानामुळेच महाराष्ट्राच्या स्थापनेला निर्णायक वळण मिळाले.
महाराष्ट्र आणि गुजरातची निर्मिती
जनतेच्या तीव्र आंदोलनानंतर केंद्र सरकारने निर्णय घेतला आणि बॉम्बे पुनर्रचना कायदा १९६० संसदेत मंजूर करण्यात आला. या कायद्याची अंमलबजावणी १ मे १९६० पासून झाली. यानुसार मुंबईसह महाराष्ट्र आणि स्वतंत्र गुजरात राज्यांची निर्मिती करण्यात आली.
हुतात्म्यांचे स्मारक
संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनातील हुतात्म्यांच्या स्मरणार्थ मुंबईतील फ्लोरा फाउंटन येथे स्मारक उभारण्यात आले. पुढे या ठिकाणाला हुतात्मा चौक म्हणून ओळख मिळाली. १९६५ मध्ये येथे अधिकृत स्मारकाची स्थापना करण्यात आली.
महाराष्ट्र दिनाचे महत्त्व आणि साजरे करण्याची पद्धत
आजच्या काळात महाराष्ट्र दिन विविध कार्यक्रमांद्वारे साजरा केला जातो. शासकीय स्तरावर परेड, ध्वजारोहण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. तसेच शाळा, महाविद्यालये आणि सामाजिक संस्थांमध्ये महाराष्ट्राच्या इतिहास, संस्कृती आणि परंपरांचा गौरव केला जातो.
महाराष्ट्र दिन हा केवळ उत्सव नसून संघर्ष, त्याग आणि अस्मितेचे प्रतीक आहे. संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनातील १०६ हुतात्म्यांचे बलिदान आणि मराठी जनतेच्या एकतेमुळेच आजचे महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात आले आहे. त्यामुळे १ मे हा दिवस प्रत्येक मराठी माणसासाठी अभिमानाचा आणि स्मरणाचा दिवस ठरतो.
